බහුජාතික සමාගම්

 

බහුජාතික සමාගමක් යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ එටවල් විශාල ප්‍රමාණයක පැතිර ඇති එක් මව් සමාගමක් සහ දේශසීමා ඉක්මවා ව්‍යාපාර කටයුතු කරන ව්‍යාපාර ජාලයකින් සමන්විත මහාපරිමාණ සමාගමකි. එසේත් නොමැතිනම් ඉහළ ආර්ථික හැකියාවක් ඇති රාජ්‍යයන් මව් සමාගම පිහිටුවාගෙන ලෝකයේ රාජ්‍යයන් ගණනාවක ආර්ථික කටයුතු සිදු කරන සමාගම්‍ ය. මෙම රාජ්‍යයන් බොහෝවිට බහු රාජ්‍යයේ මූලිකත්වයෙන් ආර්ථික කටයුතු ක්‍රියාත්මක කරනු ලබයි. මෙම බහුජාතික සමාගම්වල ක්‍රියාකාරිත්වය දෙස අවදානය යොමු කිරීමේදී හඳුනාගත හැකි ප්‍රධාන කාරණාවක් බවට පත් වන්නේ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල් සමූහය බහුජාතික සමාගම් කෙරෙහි විශ්වාසය තැබීමට බලපාන ලද හේතු කාරණා කිහිපයකි. 

1. ආයෝජනය සඳහා අවශ්‍යවන ප්‍රාග්ධනය සපුරා ගැනීමේ අවශ්‍යතාවය. 

2. තාක්ෂණික සහය ලබා ගැනීමේ හැකියාව.

යන මූලික කරුණු ද්විත්වය කෙරෙහි මෙකී රටවල් විශ්වාසය තබාගෙන ඇත්තේ බහුජාතික සමාගම් හරහාය. මෙම අවශ්‍යතා ද්විත්වය සම්පූර්ණ කරමින් සහ සම්පූර්ණ වෙමින් පවතින රටවල ක්‍රියාත්මකවන බහුජාතික සමාගම් එම රටවල ආර්ථික වෘද්ධිය ඇතිකර ගැනීමට විශාල දායකත්වයක් ලබාදෙනු ලබන බවත්ය.බහුජාතික සමාගම් ක්‍රියාකාරිත්වය පිළිබඳ විමසා බැලීමේදී ඔවුන් ආයෝජනය සඳහා මුදල් උපයාගනු ලබන්නේ විදේශ වෙළදාම මගිනි. දැනට ලොවපුරා බහුජාතික සමාගම් 78000 වැඩි ප්‍රමාණයක් ක්‍රියාත්මක වේ. බහුජාතික සමාගම් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල ස්වකීය ආයතන ස්ථාපිත කිරීමට බලපාන ප්‍රධාන හේතු කිහිපයකි. දියුණු රටවල වැටුප් ප්‍රමාණයන්ට වඩා සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල වැටුප් ප්‍රමාණයන් ඉතා අඩුය. බහුජාතික සමාගම්වලට පක්ෂපාතී අදහස් ඉදිරිපත් කරන කණ්ඩායම් ප්‍රකාශ කරනු ලබන්නේ දියුණු වෙමින් පවතින රටවල් දියුණු කිරීම සඳහා බහුජාතික සමාගම් උපකාරී වන බවයි. නමුත් බහුජාතික සමාගමවල ක්‍රියාකාරිත්වය විමසා බැලීමේදී දියුණු වෙමින් පවතින රටවලට ඒ තරම් අවශ්‍ය නොවන කර්මාන්තයන්හි ලාභ ලැබීම අරමුණු කරගෙන ආයෝජනය කිරීම දක්නට ලැබේ. උදාහරණයක් ලෙස කොළොම්බියාවේ එක්තරා බහුජාතික සමාගමක් විසින් කානේෂන් මල් වැවීම දැක්විය හැකිය. බහුජාතික සමාගම් තමන් ආයෝජනය තුළින් විශාල ලාභ ප්‍රමාණයක් උපයන අතර අලුතින් ආයෝජනය කරනවාට වඩා එම ලාභ තම මව්රට වෙත ගෙනයනු ලැබේ. සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල දැඩි අවශ්‍යතවයන් වන නිවාස, ආරෝග්‍යශාලා, පාසල් ගොඩනැගිලි මෙන්ම අනෙකුත් යටිතල පහසුකම් දියුණු කිරීම සඳහා එම ලාභ යොදාගනු නොලබයි. නමුත් බහුජාතික සමාගම් තම මව්රට වෙත ලාභ, පොලී, හිමිකම් ගාස්තු හා තාක්ෂණික ගෙවීම් ආදී විශාල මුදල් ප්‍රමාණයක් මව්රට වෙත ගලා යෑමට සලස්වයි.

පසුගිය දශක හතරකට අධික කාලයක් පුරා ක්‍රියාත්මක වන බහුජාතික සමාගම් වල ක්‍රියාකාරිත්වය හරහා සංවර්ධනවෙමින් පවතින රටවල සිදුකරන ලද ආයෝජනවලදී අවශ්‍ය ප්‍රාග්ධනය මෙම බහුජාතික සමාගම් සංවර්ධිත රටවලින් ගෙනගොස් නොමැති බවය. ඒ වෙනුවට ආයෝජනය සඳහා අවශ්‍ය වූ ප්‍රාග්ධනය ලබාගෙන තිබුනේ ආයෝජන සඳහා ඉඩ ලබාදුන් සංවර්ධනය වෙමින් පැවති රටවල බැංකු සහ මූල්‍යමය ආයතන වලින් ලබාගත් ණය මුදල් පදනම් කරගෙනය. ආසියානු, අප්‍රිකනු සහ ලතින් ඇමරිකානු රාජ්‍යයන් පදනම් කරගෙන සිදුකරන ලද පර්යේෂණයකදී හෙළිදරව් වූයේ බහුජාතික සමාගම් ආයෝජන සඳහා අදාල රාජ්‍යයන්ට ගෙනැවිත් තිබුයේ ඔවුන් ආයෝජනය කරන ලද මුදල්වලින් 15% පමණ ප්‍රමාණයකි. ඉතිරි 85%ක් පමණ ප්‍රාග්ධන මුදල් අදාල රාජ්‍ය තුළ බැංකු සහ මූල්‍ය ආයතන මඟින් ලබාගෙන තිබුනි. එමෙන්ම කර්මාන්තශාලා නඩත්තු කිරීම හා සේවක වැටුප් වියදම් හැරුණු කොට මෙම බහුජාතික සමාගම් උපයාගනු ලැබූ ලාභවලින් 75%කට අධික ලාභ මුදල් ප්‍රමාණයක් තම මව්රටවලට යවා තිබුණි. මෙකී බහුජාතික සමාගම් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල යටිතල පහසුකම් වැඩි දියුණු කිරීම සඳහා ආයෝජනය කිරීමක් දක්නට නොලැබුණු අතර එකී ආයතන ලාභ ලැබීමේ පරමාර්ථයෙන් ක්‍රියත්මක වන ආකාරය හඳුනාගත හැකිය. ලෝකයේ ක්‍රියාත්මකවන බහුජාතික සමාගම් අතරින් කිහිපයක් මෙසේ දැක්විය හැකිය. 

1. Microsoft Corporation 

2. General Electric 

3. Bank of America 

4. Coca-Cola Company 

5. Exxon Mobil

6. Royal Dutch Shell 

7. Toyota Motors 

8. Gulf Oil 

9. Unilevers 

10. McDonalds 

11. General Motors 

12. Ford Company 

13. Honda Motors Co.Ltd 

14. Pilips 

15. Sony Corporation 

16. Isuzu Motors Ltd 

17. Nokia Corporation 

ලෝක නිෂ්පාදනයෙන් 80%ක් පමණ පරිපාලනය කරන්නේ බහුජාතික සමාගම් විසිනි. ඉහත සඳහන් කල බහුජාතික සමාගම්වලින් විශාල ප්‍රමාණයක් ශ්‍රී ලංකාවේද ආයෝජන කටයුතු කර ඇත. Exxon සමාගමේ සේවය කරන පිරිස ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තුවේ සේවය කරන සේවක පිරිස මෙන් තුන්ගුණයක් පමණ වේ. General Motors නැමැති බහුජාතික සමාගමේ වාර්ෂික දළ ආදායම ඉන්දුනීසියාව, තුර්කිය සහ යුගොස්ලොවියාව යන රාජ්‍යයන් තුනෙහි දළ ජාතික නිෂ්පාදනයට වඩා ඉහළ අගයක් ගනී. මෙවැනි හේතු කාරණා නිසාවෙන්බහුජාතික සමාගම් වල ශක්‍යතාව මනාව පැහැදිලිවේ. පසුගිය දශක කිහිපය තුළ කරන ලද පර්යේෂණවලට අනුව ලෝකයේ බහුජාතික සමාගම් 300ක් ලෝක නිෂ්පාදන වත්කම්වලින් 80%ක් හිමි කරගෙන ඇතිබව සොයාගෙන ඇත. මේ අනුව ලෝකයේ ක්‍රියාත්මකවන බහුජාතික සමාගම්වල ආර්ථික හැකියාව පිළිබඳව පැහැදිලි අවබෝධයක් ලබාගත හැකිය. වර්තමානය වන විට බහුජාතික සමාගම් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල මහාපරිමාණ වශයෙන් ආයෝජන කටයුතු සිදුකර ඇති අතර එම රටවල තමන්ට හිතවත් නොවූ ආණ්ඩු පෙරලා දැමීමටද මෙම බහුජාතික සමාගම් කටයුතු කන්නේ යැයි චෝදනා එල්ල වී ඇත. උදාහරණ ලෙස,

1950 දශකය අවසානයේ දකුණු ඇමරිකාවේ බ්‍රිටිෂ්‍ යානා නම් රටෙහි මැතිවරණයෙන් බලයට පත්වූ මාක්ස්වාදී රජය ඇමරිකානු රජයේ යහපතට අහිතකර වේය යන අදහසින් එය බිද දැමීමට ඇමරිකාව රහසිගතව කටයුතු කිරීම. 

තමන් විසින් ආයෝජනය කර තිබූ ප්‍රාග්ධනය මෙන්ම තම භාණ්ඩ සඳහා ඇති වෙළඳපොළ ආරක්ෂිතව පවත්වාගෙන යාමට තමන්ට අවශ්‍ය ආකාරයේ වාසිදායක දේශපාලන පසුබිමක් නිර්මාණය කරවා ගැනීමට බහුජාතික සමාගම් මෙම රටවල රහසිගතව ක්‍රියාත්මක වී ඇති ආකාරය විශාල ලෙස හඳුනාගත හැකිය. ඒ සඳහා අල්ලස් ලබාදීම, අධාර දීම ඇතැම් අවස්ථාවන්හීදී රාජ්‍ය විරෝධී කුමන්ත්‍රණ ආදියෙන් තම වෙළඳපොළ ආරක්ෂා කර ගැනීමට අවශ්‍ය දේශපාලන තත්ත්වයන් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල ඇතිකරලීමට බහුජාතික සමාගම් විවිධ අවස්ථාවල උත්සහකර ඇති ආකාරය හඳුනාගත හැක. 

• විවිධ රටවල තමන්ට හිතකර දේශපාලන තත්ත්වයන් පවත්වාගෙන යාමට විටින් විට United Brand නැමැති බහුජාතික සමාගම කටයුතු කිරීම. 
• Amarican Northcote සමාගම විසින් ඉරාකය, බ්‍රසීලය සහ චිලී රට වැනි රටවල් 15ක ඇමරිකානු ඩොලර් තුන්කෝටියකට ආසන්න මුදලක් අල්ලස් ලෙස ලබාදීම මෙම නීති විරෝධී මුදල් වරක් ලබාදී තිබුනේ ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයෙකු වූ රුස්ට්වෙල්ගේ මුනුපුරෙක් විසිනි. මැදපෙරදිග රටවල ගුවන්යානා මිලට ගැනීමේ ගනුදෙනුවක් සඳහා මෙම මුදල් ලබාදී තිබෙන බවට සඳහන් වේ. 
• Gulf Oil Coperation නම් බහුජාතික සමාගම 1970 දශකයේදී දකුණු කොරියානු ආණ්ඩුවට අල්ලස් ලබාදී තමන්ට හිතකර දේශපාලන හා ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කරලීම උදෙසා අල්ලස් ලබාදීම.
• ලෝකයේ විශාලතම තෙල් සමාගම වන එක්සෝන් සමාගම ඉතාලියේ වාමාංශික රජයක් බලයට පැමිණීම වැළැක්වීමට මුදල් වියදම් කිරීම. 

මෙවැනි කාරණාවලට අමතරව බහුජාතික සමාගම් පිළිබඳව අවධානය යොමු කිරීමේදී පැහැදිලිවන තවත් කාරණාවක් වන්නේ බොහෝමයක් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල අපනයන පිළිබඳව හිමිකම් බහුජාතික සමාගම් විසින් හිමිකරගෙන ඇති බවය. ඉතියෝපියාව, කොලොම්බියාව වැනි රටවල අපනයන ද්‍රව්‍ය අතර ඇන්තූරියම්, කානේෂන් සහ උඩවැඩියා මල්වර්ග දක්නට ලැබේ. මෙම මල්වර්ග වෙළඳපොළ සඳහා නිෂ්පාදනය කරනු ලබන්නේ බහුජාතික සමාගම් විසිනි. බහුජාතික සමාගම් විසින් සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවල විවිධ ආයෝජන සිදු කරනු ලබන්නේ විවිධ කොන්දේසිවලට යටත්වය. බදු සහන, බදු විරාම සහ ලාභ, ආනයන හා අපනයන බාධක පැමිණවීම ඉන් කිහිපයකි. මෙයට අමතරව බහුජාතික සමාගම් වල ක්‍රියාකාරිත්වය නිසාවෙන් දේශීය ව්‍යාපාර දුර්වල වීම, ශ්‍රම සූරාකෑම් හා අයිතිවාසිකම්වලට සීමා පැමිණවීම, අත්‍යවශ්‍ය නොවන අංශවල ආයෝජනය කිරීම හා පාරිභෝගික රුචිකත්වය වෙනස් කිරීම වැනි ගැටලුකාරී තත්ත්වයන් නිර්මාණය වීම හඳුනාගත හැකිය.

කෙසේ නමුත් නව යටත්විජිතවාදය සඳහා වන පදනම නව ලිබරල්වාදය මඟින් සපුරා ඇත. නව ලිබරල්වාදය යටතේ වූ ආර්ථික යාන්ත්‍රණයේ ප්‍රමුඛයා වී ඇත්තේ බහුජාතික සමාගම්ය. බහුජාතික සමාගම් ඉතා බලවත් වන අතර කවර භාණ්ඩ නිෂ්පාදනය කරනවාද, කවර ප්‍රමාණයකින් නිෂ්පාදනය කරනවාද, කුමන බෝග වර්ග වගා කරනවාද, කවර ප්‍රමාණයකින්, කුමන ප්‍රදේශවලද ඔවුහු තීරණය කරති. මේවායේ මිල මට්ටම් තීරණය කරන්නේ මෙම සමාගම් විසින්‍ ය. මෙම සන්දර්භය තුළ රාජ්‍යන්වල දේශීය ව්‍යාපාර විනාශවී යනු ඇත. මේ වනවිට බහුජාතික සමාගම් සෑම නිෂ්පාදන ක්ෂේත්‍රයකම පාහේ ආධිපත්‍යය දරා ඇත. ආහාර පාන වර්ග ක්ෂේත්‍රයේ ඒකාධිකාරිත්වයක් පතුරුවා ඇති යුනිලීවර්, නෙස්ලේ, කොකාකෝලා,මැක්ඩොනල්ස්, පරිගණක ක්ෂේත්‍රයේ දැවැන්තයෙකු වන මයික්‍රෝසොෆ්ට්, සන්නිවේදන ක්ෂේත්‍රයේ ආධිපතිත්වයක් අත්කරගෙන සිටින ගූගල් වැනි බහුජාතික සමාගම් වර්තමානය වන විට ලොවපුරා බලවත් වී ඇත.